چون اين خبر به خوارزمشاه رسيد ، خوارزمشاه برآشفت و فرمان داد هر سمرقندى را كه در خوارزم است بكشند ولى از اين تصميم منصرف شد و لشكر را فرمود رهسپار ما وراء النهر شود و خود از پى لشكر در حركت آمد و از جيحون گذشت و در سمرقند فرود آمد و شهر را محاصره نمود و منجنيقها راست كرد و شهر را به قهر بگشود و سه روز قتل عام كرد و قريب به دويست هزار تن را بكشت . فرمانرواى سمرقند به قلعه پناه برد . خوارزمشاه او را محاصره كرد و عاقبت او و همهء نزديكانش را بكشت و آثار خانيه را برانداخت و در ديگر بلاد ما وراء النهر از جانب خود نايبانى گمارد و به خوارزم بازگرديد . و اللّه تعالى ولى النصر بمنه و فضله . نيرومند شدن تركان ختايى پيش از اين از آمدن طايفه‌اى از امم ترك به بلاد تركستان و كاشغر و انتشار ايشان در ما وراء النهر سخن گفتيم . اينان به خدمت ملوك خانيه فرمانروايان تركستان در آمدند . ارسلان خان محمد بن سليمان آنان را در نواحى ميان خود و چين مسكن داد تا ميان او و ساكنان آن سرزمينها به مثابه سپرى باشند و براى ايشان راتبه‌ها و اقطاعات معين كرد ولى همواره به سبب فساد و تجاوزى كه از ايشان سرمىزد مورد مؤاخذت و عقوبتشان قرار مىداد و گاه نيز بر سرشان لشكر مىكشيد آنان كه سرزمين وسيعترى مىطلبيدند از بلاد او گريختند و به بلاساغون رفتند . سپس گورخان پادشاه بزرگ تركان در سال 531 [ 1 ] از چين بيامد . امم ختا به او پيوستند . خاقان محمود بن ارسلان خان محمد بن سليمان بن داود بقراخان به مقابله لشكر بيرون آورد . او خواهرزادهء سلطان سنجر بود ولى شكست خورد و كسانى را نزد دايى خود فرستاد تا به ياريش شتابد . سنجر ملوك خراسان و سپاهيان مسلمان را در حركت آورد و در ماه صفر سال 536 از جيحون گذشت و با امم ترك و ختا مصاف داد . در اين نبرد سنجر شكست خورد و از مسلمانان گروهى كثير كشته شدند و زن سلطان را نيز اسير كردند . اما گورخان پس از چندى آزادش كرد . ترك ، بلاد ما وراء النهر را تصرف كرد . گورخان در سال 537 درگذشت و دخترش به جاى او نشست . او نيز ديرى نپاييد و چون بمرد مادرش - زن گورخان - جانشين او گرديد و ما وراء النهر در دست آنان بماند . تا آنگاه كه در سال 612 سلطان محمد خوارزمشاه بن تكش آن را باز پس گرفت و دولت آنان منقرض شد . و ما در اين باب سخن گفتيم . پيش از اين خيلى عظيم از ترك كه به تاتار معروف‌اند در آن سوى تركستان در حدود چين فرود آمده بودند . پادشاهشان كوچلك خان [ 2 ] بود . ميان ايشان و ختا دشمنى و جنگ بود . چون از آنچه ميان خوارزمشاه و ختا رفته بود آگاه شدند آهنگ آن كردند كه فرصت مغتنم شمرده از ختا انتقام بگيرند . پس كوچلك خان لشكر بر سر ختا آورد . ختاييان نزد سلطان محمد

--> [ ( 1 ) ] متن : 521 . [ ( 2 ) ] متن : كشلى .